 แห่ดาวท่าแร่

ประเพณีแห่ปราสาทผึ้ง

เที่ยววิถีไทย บ้านดอนกอย อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร วันนี้เราไปเที่ยวชมหมู่บ้านที่มีกลุ่มเรียนรู้ชุมชน การทำผ้าย้อมคราม ความเป็นมาของผ้าย้อมคราม มีเรื่องเล่าขานสืบต่อกันมา ว่าผ้าสีครามสวยสดใสไม่ซีดไม่จางนั้นมีมาแต่เก่าก่อนหลายชั่วอายุคน บางคนว่า บ้านดอนกอยนี่เองคือต้นกำเนิดผ้าย้อมคราม จากความบังเอิญของสองตายายที่ค้นพบยางไม้ชนิดหนึ่งพอบ้วนน้ำหมากลงไป ยางนั้นก็มีสีคราม จึงได้นำเอาต้นไม้นั้นกลับมาบ้านเอาไปแช่น้ำ น้ำกลายเป็นสีเขียวเอาปูนผสมลงไปน้ำกลายเป็นสีคราม พอลองย้อมกับผ้าฝ้าย ฝ้ายก็เปลี่ยนเป็นสีคราม แต่พอถูกน้ำสีครามก็จางหายไป จึงได้ลองเอาเปลือกไม้ชนิดต่างๆ มาต้มเอาน้ำมาผสมใส่น้ำจากขี้เถ้า (เรียกว่าน้ำคั่ง) กวนให้เข้ากันแล้วเอาฝ้ายลงแช่ ปรากฏว่าสีครามติดอยู่กับผ้าฝ้ายโดนน้ำแล้วก็ไม่จางลง จากนั้นมายายก็เรียกต้นไม้ที่เอามาแช่น้ำนั้นว่า ต้นคราม หลังจากนั้นมาก็มีการทอผ้าฝ้ายด้วยลวดลายต่างๆ มากมายที่คิดค้นดัดแปลงขึ้นมาเรื่อยๆ แล้วอนุรักษ์เอาไว้เป็นลายของหมู่บ้าน เมื่อเวลาผ่านไป ชาวบ้านที่มีความสามัคคี เอื้อเฟื้อกันอย่างบ้านดอนกอย ก็ได้จัดตั้งกลุ่มทำการทอผ้า ได้รับการสนับสนุนจากทางราชการจนกลายมาเป็นผลิตภัณฑ์ OTOP ประจำหมู่บ้าน
วิสาหกิจชุมชนทอผ้าย้อมครามบ้านดอนกอย การเดินทางของเราจากตัวจังหวัดสกลนครระยะทางประมาณ 38 กิโลเมตร ถึงทางแยกเข้าบ้านตอนกอย ถนนหมายเลข 2355 เป็นถนนลูกรังยาวต่อเนื่อง 12 กิโลเมตร พอเข้าเขตหมู่บ้าน จะเป็นถนนคอนกรีต จากนั้นมาถึงสี่แยกกลางหมู่บ้าน เป็นที่ทำการของแหล่งเรียนรู้ วิสาหกิจชุมชนทอผ้าย้อมครามบ้านดอนกอย เป็นอาคารเปิดโล่งกว้างพอสมควร ด้านในจะแบ่งพื้นที่ทำงานออกเป็นส่วนๆ เข้าไปเดินดูกันเลยดีกว่า
ตรงสี่แยกที่ทำการกลุ่มทอผ้าย้อมคราม มีศาลาตรงหัวมุม กับลานกว้างชาวบ้านเอาฟางมากองไว้ ชอบตรงที่ศาลา มีคติสอนใจ อย่านอนตื่นสาย อย่าอายทำกิน อย่าหมิ่นเงินน้อย อย่าคอยวาสนา อยู่ด้วย เรียกกันอีกชื่อหนึ่งว่า เป็นคาถาเรียกทรัพย์ ท่องไว้ให้ขึ้นใจแล้วปฏิบัติตาม จะไม่อดอยาก ไม่ยากจน
ฝ้ายย้อมคราม พอเดินเข้ามาในบริเวณบ้านและอาคารกลุ่มทอผ้า เราจะเห็นราวตากเส้นฝ้ายอยู่หน้าบ้าน ฝ้ายที่ทำการย้อมแล้วจะเอามาตากให้แห้ง ก่อนที่จะเอาไปม้วนให้เรียบร้อยสำหรับการทอต่อไป การย้อมครามมีทั้งย้อมทั้งหมด และย้อมให้เหลือเป็นบางส่วนเพื่อที่จะเอาไปทอให้เป็นลวดลายตามต้องการ การเว้นช่วงการย้อมจะใช้วิธีเอาเชือกฟางมามัดส่วนที่ไม่ต้องการให้สีติดก่อนที่จะจุ่มลงไปในน้ำคราม
การม้วนฝ้าย เข้ามาถึงใต้ถุนบ้านหลังใหญ่ เป็นพื้นที่ของแผนกม้วน ฝ้ายที่ย้อมครามเรียบร้อยและแห้งดีแล้วจะถูกเอามาม้วน เมื่อเอาไปทอเส้นไยฝ้ายก็จะไม่ยุ่งติดกัน เฉพาะส่วนของการม้วนก็มีแม่บ้านในกลุ่มจำนวนหลายคนที่ช่วยกันนั่งม้วนเรียกว่าเป็นแผนกหนึ่งเลยก็ว่าได้
การย้อมคราม จากแผนกม้วนเราก็เดินต่อมาอีกด้านหนึ่งสิ่งที่เราเห็นคือถังจำนวนหลายสิบใบตั้งเรียงรายกัน ในถังเต็มไปด้วยน้ำคราม สำหรับส่วนผสมของน้ำครามเราไม่ลงละเอียดมากนัก คร่าวๆ ก็คือ ใบคราม น้ำคั่ง (น้ำขี้เถ้า) เป็นหลัก พอเอาฝ้ายสีขาวสะอาดจุ่มลงไปฝ้ายจะกลายเป็นสีเขียว แต่พอบิดเอาน้ำครามออก ฝ้ายจะกลับเป็นสีคราม แปลกจริงๆ
เทคนิคการย้อมครามนั้นคือการย้อมหลายๆ น้ำ เพราะการย้อมครามแต่ละครั้งสีครามจะเข้าไปในเนื้อผ้าแต่จะได้ความเข้มไม่มาก กว่าจะได้สีน้ำเงินที่เราเห็นๆ กันอย่างน้อยต้องย้อม 3 น้ำ เลยทีเดียว แผนกย้อมครามเป็นแผนกที่ต้องทำงานกับกลิ่นของคราม เราเข้ามาไม่นานก็เวียนหัวซะแล้ว
ทอผ้าย้อมคราม เมื่อเส้นไยฝ้ายถูกย้อมจนได้ความเข้มมากพอแล้วกระบวนการต่อไปหลังจากตากให้แห้งคือการเอามาทอ การทอผ้าฝ้ายย้อมครามใช้กี่หลายขนาดตามหน้ากว้างของผ้า ผ้าที่ได้จะออกมาเป็นผ้าพันคอ ผ้าคลุมไหล่ หรือผ้าซิ่น หรือจะเอามาตัดเสื้อ ก็ต้องทอตามหน้ากว้างที่พอเหมาะ ที่กลุ่มทอผ้าย้อมครามบ้านดอนกอย สามารถทอพร้อมกันได้ 25 ผืน แต่ละวันจะทอได้ผ้ายาวกว่า 1 เมตร ต่อคน ขึ้นอยู่กับลายผ้า ผ้าแต่ละผืนมีความแตกต่างกันไปตามวัตถุประสงค์ที่จะเอาไปใช้ อย่างผ้าพันคอหรือคลุมไหล่ยาวที่สุดประมาณ 2 เมตร ส่วนผ้าที่จะไปตัดเสื้อหรือผ้าซิ่นจะทอยาว 4 เมตร เป็นต้น
การเตรียมผ้ามัดย้อมคราม นอกจากการทอให้เกิดเป็นลวดลายตามตำราลายอันเป็นเอกลักษณ์ของหมู่บ้าน ที่บ้านดอนกอย ยังมีการทอผ้ามัดย้อม คือการทำลายบนไยฝ้ายก่อนการย้อมด้วยการมัดด้วยเชือกฟาง เทคนิคเดียวกันกับผ้าไหมมัดย้อม อย่างลายที่เราเห็นอยู่นี้เรียกกันว่า "ลายคว่ำหงาย"
เลือกซื้อผ้าย้อมคราม ปิดท้ายการเที่ยวแหล่งเรียนรู้วิสาหกิจชุมชนผ้าย้อมครามบ้านดอนกอย ด้วยภาพนางสมฤดี ชาญชัย ผู้อำนวยการภูมิภาคภาคตะวันออกเฉียงเหนือ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) ที่กำลังเลือกชมผ้าย้อมคราม ก่อนที่ชาวคณะสื่อมวลชน และผู้ประกอบการด้านการท่องเที่ยวจะซื้อผ้าย้อมครามกันไปคนละหลายผืน จนหมด และได้ทำการสั่งเอาไว้อีกจำนวนมาก  ผ้าย้อมคราม นับเป็นอีกหนึ่งความภาคภูมิใจ ของภูมิปัญญาชาวไทย ชาวต่างชาติชื่นชมในผลงาน แล้วชาวไทยจะไม่ใช้ได้อย่างไร...

ชุมชนผ้าย้อมคราม

ศูนย์อินแปง

ประวัติความเป็นมาของงานเทศกาลโส้รำลึก งานเทศกาลโส้รำลึกอำเภอกุสุมาลย์ เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๔ ข้าราชการ กำนัน ผู้ใหญ่บ้านและประชาชน ชาวอำเภอกุสุมาลย์ ได้ร่วมแรงร่วมใจกันก่อตั้งศูนย์ศิลปวัฒนธรรมไทโส้ขึ้นเพื่อเป็นพี่เก็บรวบรวมสิ่งของวัตถุโบราณต่างๆ ของชาวไทโส้ ไว้ให้ชนรุ่นหลังได้ศึกษาและได้สร้างอนุสาวรีย์ "พระอรัญอาสา” เจ้าเมืองเก่าไว้ ณ บริเวณศูนย์ศิลปวัฒนธรรมไทโส้เพื่อให้ลูกหลานชาวไทโส้และประชาชนทั่วไปได้สักการบูชา ซึ่งตั้งอยู่ในบริเวณศูนย์ราชการอำเภอกุสุมาลย์ และในปี พ.ศ. ๒๕๒๕ ได้มีการจัดงานเพื่อแสดงศิลปวัฒนธรรมของชาวไทโส้ขึ้นเป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ ๒๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๒๕ ตรงกับวันขึ้น ๔ ค่ำ เดือน ๓ โดยใช้ชื่อว่า "งานเทศกาลโส้รำลึก” ซึ่งเป็นการจัดหลังวันที่ชาวไทโส้ทำพิธีเยา การเซ่นไหว้ผีบรรพบุรษ และการสู่ขวัญเจ้าขวัญเรือนจริง ๑ วัน คือ วันขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๓ ของทุกปี ดังนั้น ในวันที่ ๒๓ – ๒๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๘ ซึ่งตรงกับวันขึ้น ๔ – ๖ ค่ำ เดือน ๓ อำเภอกุสุมาลย์ โดยเทศบาลตำบลกุสุมาลย์ ร่วมกับคณะกรรมการศูนย์วัฒนธรรมไทโส้และสภาวัฒนธรรมอำเภอกุสุมาลย์ได้กำหนดจัดงานเทศกาลโส้รำลึกขึ้นเป็นครั้งแรก โดยมีวัตถุประสงค์ ดังนี้ เพื่อเป็นการอนุรักษ์ไว้ซึ่งขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมของชาวไทโส้กุสุมาลย์ ให้คงอยู่สืบไป เพื่อเป็นการเผยแพร่ขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมของชาวไทโส้กุสุมาลย์ ให้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลาย เพื่อนำรายได้ส่วนหนึ่งไปปรับปรุงศูนย์วัฒนธรรมไทโส้ให้มีมาตรฐานดียิ่งขึ้น เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนรู้จักวัฒนธรรมประเพณีอันเก่าแก่ที่ถือปฏิบัติมาเป็นระยะเวลานาน สร้างความสัมพันธ์ปรองดองในหมู่ชนเผ่าต่างๆ ในภาคอีสานให้มีความสามัคคี ประวัติความเป็นมาของอำเภอกุสุมาลย์ เมื่อ พ.ศ.๒๓๘๑ ราชวงค์คำ ได้รับแต่งตั้งเป็นประเทศธานีเจ้าเมืองสกลนคร จึงได้นำกำลังไพร่พลไปเกลี้ยกล่อมเอาครอบครัวหัวเมืองลาวที่ค้างอยู่ทางฝากฝั่งแม่น้ำโขงทางทิศตะวันออก ให้ข้ามมา เพื่อไม่ให้เป็นแหล่งสนับสนุนของกองทัพญวน พ.ศ. ๒๓๘๕ ท้างโรงกลางบุตรเจ้าเมืองวัง ท้าวเพื้ยเมืองสูง ท้าวเพี้ยบุตรโคตร หัวหน้าข่ากระโซ่กับครอบครัวบ่าไพร่ ได้เข้ามาสู่พระบรมโพธิสมภารเป็นจำนวนมากแล้วตั้งบ้านเรือนทำมาหากิน อยู่แถบฝั่งแม่น้ำโขงและรอบเมืองสกลนคร พ.ศ.๒๓๘๗ พระยาประเทศธานีนำหัวหน้าครอบครัวกลุ่มต่างๆ ลงไปเฝ้าสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพฯ ให้ตั้งบ้านประขาวพันนา และบ้านกุสุมาลย์ขึ้นเป็นเมือง ให้ท้าวโรงกลางเป็นพระเสราณรงค์เจ้าเมืองพันนา ท้าวเพี้ยเมืองสูงเป็นหลวงอรัญอาสา เจ้าเมืองกุสุมาลย์ พระราชทานเครื่องยศตามตำแหน่ง ให้ขึ้นตรงต่อเมืองสกลนคร พ.ศ. ๒๔๐๕ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งเมืองโพธิไพศาล (ปัจจุบันเป็นตำบลโพธิไพศาล) เพราะเกิดการขัดแย้งชิงตำแหน่งหน้าที่ราชการกัน ให้ท้าวขัติยะเป็นพระยาไพศาลเสนานุรักษ์เจ้าเมืองโพธิไพศาล และในปีเดียวกันได้ย้ายเมืองกุสุมาลย์จากเดิม (ปัจจุบัน คือ บ้านเมืองเก่า) เพราะเกิดความแห้งแล้งและเกิดโรคระบาด มาตั้งอยู่ในที่ปัจจุบัน พ.ศ.๒๔๑๙ หลวงอรัญอาสาได้ถึงแก่กรรม ท้าวกิ่งบุตรชายหลวงอรัญอาสา ซึ่งเคยไป เรียนวิชาการปกครองจากกรุงเทพฯ ได้เป็นเจ้าเมืองกุสุมาลย์สืบต่อและได้บรรดาศักดิ์เป็น "พระอรัญอาสา พ.ศ.๒๔๓๙ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้าฯ เปลี่ยนแปลงเมืองกุสุมาลย์ และเมืองโพธิไพศาลไปขึ้นกับเมืองนครพนม ต่อมาเมื่อมีการส่งเจ้านายมาสำเร็จราชการมณฑลฝ่ายเหนือเมืองต่างๆ จึงเปลี่ยนฐานะเป็นอำเภอ เจ้าเมืองดำรงตำแหน่งเป็นนายอำเภอ พ.ศ.๒๔๕๖ ทางราชการยุบอำเภอกุสุมาลย์ แล้วโอนท้องที่ไปขึ้นกับอำเภอเมืองสกลนคร บ้าง อำเภอเมืองนครพนมบ้าง กุสุมาลย์จึงมีฐานะเป็นตำบลมาจนกระทั่ง วันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๕ จึงได้รับฐานะเป็นกิ่งอำเภอ พ.ศ. ๒๕๑๐ ได้มีพระราชกฤษฎีกา ยกฐานะกิ่งอำเภอขึ้นเป็นอำเภอ เมื่อวันที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๐ มีพื้นที่ ๔๕๔ ตารางกิโลเมตร ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัดสกลนคร ระยะห่างจากจังหวัดสกลนคร ๔๑ กิโลเมตร ปัจจุบันแบ่งการปกครองออกเป็น ๕ ตำบล ๖๙ หมู่บ้าน จำนวนประชากร ๔๔,๓๗๘ คน มีการปกครองในรูปของการบริหารส่วนท้องถิ่นเป็นเทศบาล ๑ แห่ง องค์การบริหารส่วนตำบล ๕ แห่ง ประชากรส่วนใหญ่เป็นชนพื้นเมืองเผ่าไทโส้ มีภาษาพูดและขนบธรรมเนียมประเพณีเป็นของตนเอง อาชีพหลัก คือ การเกษตรกรรม มีฐานะยากจน นับถือศาสนาพุทธเป็นส่วนใหญ่ ชาวไทโส้มีความเชื่อในเรื่องของผีและไสยศาสตร์ มีพิธีกรรมต่างๆ ของชาวไทโส้ จึงเกี่ยวกับไสยศาสตร์ทั้งสิ้น

ศูนย์วัฒนธรรมไทโซ่

วัดพระธาตุเชิงชุมวรวิหาร

ตั้งอยู่ที่บ้านพันนา อยู่ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 70 กม. ในเส้นทางสายสกลนคร-อุดรธานีลักษณะของปราสาทมียอดเดียว ฐานสี่เหลี่ยมผืนผ้า สร้างด้วยศิลาแลง บริเวณใกล้กับตัวปราสาทมีสระน้ำรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส ก่อด้วยศิลาแลงเป็นชั้นๆ มีน้ำขังตลอดปี เชื่อว่าสร้างสมัยเดียวกับปราสาทพระธาตุภูเพ็ก ปราสาทบางส่วนยังคงสภาพสมบูรณ์
กู่พันนาเป็นศาสนสถานประจำ สถานพยาบาลเรียกว่า "อโรคยศาล”สร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๘ สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ แห่งอาณาจักรขอม ประกอบด้วยปราสาทประธานทรงสี่เหลี่ยมก่อมุข ทางด้านหน้าหรือด้านทิศตะวันออกและวิหารที่ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกเฉียง ใต้ ที่มุขด้านหน้าก่อด้วยศิลาแลงและหินทรายล้อมรอบด้วยกำแพงศิลาแลง มีโคปุระหรือประตูซุ้มขนาดใหญ่ทางด้านทิศตะวันออก นอกกำแพงด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้มีสระน้ำรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ากรุด้วย ศิลาแลง จากการขุดแต่งในปี ๒๕๔๒ พบโบราณวัตถุที่สำคัญ ได้แก่เศียรพระวัชรธร ชิ้นส่วนพระโพธิสัตว์วัชรปราณีทรงครุฑ พระยมทรงกระบือ พบชิ้นส่วนพระกรพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ประติมากรรมเหล่านี้เป็นรูปเคารพ ในพุทธศาสนาลัทธิมหายาน รูปแบบเขมรแบบบายน (ราว พ.ศ. ๑๗๒๐-๑๗๘๐) กรมศิลปากรประกาศ กู่พันนา เป็นโบราณสถานของชาติเมื่อ ๘ มีนาคม ๒๔๗๘ และประกาศขอบเขต เมื่อ วันที่ ๑๘ พฤศจิกายน ๒๕๒๕ พื้นที่ ๔ ไร่ ๑ งาน ๓๓ ตารางวา
นอก จากนี้ที่บ้านพันนา ตำบลพันนา อำเภอสว่างแดนดิน ยังพบเครื่องปั้นดินเผายุคบ้านเชียง เป็นจำนวนมากในชั้นเหนือดินขึ้นมา พบภาชนะดินเผาและโบราณวัตถุ สมัยทวาราวดี และสมัยลพบุรี จนมาถึงสมัยล้านช้างในพุทธศตวรรษที่ ๒๓

ปราสาทบ้านขอม(กู่พันนา)

ที่ตั้งและแผนที่ 
สถานที่ติดต่อ: บ้านท่าวัด ต.ปทุมวาปี อ.ส่องดาว จ.สกลนคร 47190 
โทรศัพท์ : 042-727003 
อีเมล: phuphalek_np@hotmail.com 
หัวหน้าอุทยานแห่งชาติ : นายรังสรรค์ เหลาภา 
อัตราค่าบริการเข้าอุทยานแห่งชาติ 
ชาวไทย : ผู้ใหญ่ 20 บาท เด็ก 10 บาท 
ชาวต่างชาติ : ผู้ใหญ่ 100 บาท เด็ก 50 บาท 
อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็กมีมีเนื้อที่ประมาณ 252,898 ไร่ หรือประมาณ 404 ตารางกิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่อำเภอส่องดาว อำเภอวาริชภูมิ อำเภอนิคมน้ำอูน อำเภอกุดบาก อำเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร อำเภอวังสามหมอ จังหวัดอุดรธานี และอำเภอสมเด็จ อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ ในพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าดงพันนา ป่าดงพระเจ้า ป่าภูวง ป่ากุดไห ป่านาใน ป่าโนนอุดม ป่าบะยาว ป่าหัวนาคำ ป่าหนองหญ้าไชย และป่าแก้งกะอาม 
ในปี 2538 กรมป่าไม้ได้มีคำสั่งให้เจ้าหน้าที่ออกมาสำรวจข้อมูลเบื้องต้นในพื้นที่ ซึ่งต่อมาได้มีคำสั่งกรมป่าไม้ที่ 1162/2539 ลงวันที่ 14 มิถุนายน 2539 เรื่องให้ข้าราชการไปปฏิบัติราชการได้ให้นายพนม พงษ์สุวรรณ นักวิชาการป่าไม้ 7 ว. ส่วนอุทยานแห่งชาติ ไปดำเนินการสำรวจหาข้อมูลเพิ่มเติมและจัดตั้งพื้นที่ป่าอนุรักษ์บางส่วนของพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงพันนา ป่าดงพระเจ้า ท้องที่อำเภอส่องดาว ป่าภูวง ท้องที่อำเภอวาริชภูมิ อำเภอนิคมน้ำอูน อำเภอกุดบาก ป่าแก่งแคน ท้องที่อำเภอกุดบาก ป่าหนองหญ้าไซ ท้องที่อำเภอวังสามหมอ จังหวัดอุดธานี ผนวกป่าสงวนแห่งชาติ ป่าภูพาน ท้องที่อำเภอคำม่วง อำเภอสมเด็จ ป่าแก้งกะอาม ท้องที่อำเภอสมเด็จ จังหวัดกาฬสินธุ์ ให้เป็นอุทยานแห่งชาติ ตามพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2504 นั้น 
นายพนม พงษ์สุวรรณ ไปสำรวจหาข้อมูลและประวัติดั้งเดิมในพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ ดังกล่าวข้างต้นพร้อมกับหาข้อมูลเพิ่มเติมจากส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง ศูนย์คอมพิวเตอร์มหาวิทยาลัยขอนแก่น พบว่า พื้นที่แห่งนี้เป็นพื้นที่ป่ารักน้ำ เป็นแห่งแรกของประเทศไทย อันเป็นโครงการพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรม ราชินีนาถ เมื่อวันที่ 20 ธันวาคม 2525 ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2537 นายผ่อง เล่งอี้ อธิบดีกรมป่าไม้ ได้มาตรวจราชการและเห็นความสำคัญของพื้นที่ดังกล่าว จึงมีบัญชาให้สำรวจเป็นอุทยานแห่งชาติ โดยใช้ชื่อว่า อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก-ภูผาหัก ต่อมาในปีพ.ศ. 2539 ได้อนุมัติให้ตัดคำว่า ภูผาหัก ออกใช้ชื่อว่า "อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก” เป็นต้นมา 
จากการสำรวจพื้นที่ป่าอนุรักษ์เพื่อจัดตั้งเป็นเขตอุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก ได้พื้นที่ รวมประมาณ 404 ตารางกิโลเมตร หรือ 252,898 ไร่ มีรายละเอียดดังนี้ 
จังหวัดสกลนคร ได้ดำเนินการสำรวจพื้นที่ป่าอนุรักษ์บางส่วนของป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงพันนา ป่าดงพระเจ้า ท้องที่ตำบลท่าศิลา ตำบลปทุมวาปี ตำบลส่องดาว อำเภอส่องดาว พื้นที่ 37,250 ไร่ ผนวกป่าสงวนแห่งชาติป่าภูวง ท้องที่ตำบลคำบ่อ ตำบลวาริชภูมิ ตำบลค้อเขียว อำเภอวาริภูมิ พื้นที่ 67,600 ไร่ ผนวกป่าสงวนแห่งชาติ ป่ากุดไห ป่านาไน ป่าโนนอุดม ท้องที่ตำบลนิคมน้ำอูน ตำบลสุวรรณคาม อำเภอนิคมน้ำอูน และตำบลกุดไห อำเภอกุดบาก พื้นที่ 22,575 ไร่ ผนวก ป่าสงวนแห่งชาติป่าแก่งแคน ท้องที่ตำบลกุดบาก อำเภอกุดบากตำบลโคกภู อำเภอภูพาน พื้นที่ 32,325 ไร่ พื้นที่รวมทั้งสิ้น 159,750 ไร่ หรือประมาณ 255.6 ตารางกิโลเมตร 
จังหวัดอุดรธานี ได้ดำเนินการสำรวจพื้นที่ป่าอนุรักษ์บางส่วนของป่าสงวนแห่งชาติ ป่าบะยาว ป่าหัวนาคำ ป่านายูง ป่าหนองกุงทับม้า ป่าหนองหญ้าไซ ท้องที่ตำบลผาสุข อำเภอวังสามหมอ จังหวัดอุดรธานี พื้นที่รวม 10,315 ไร่ (16.5 ตารางกิโลเมตร) 
จังหวัดกาฬสินธุ์ ได้ดำเนินการสำรวจพื้นที่ป่าอนุรักษ์บางส่วนของป่าสงวนแห่งชาติ ป่าภูพาน ท้องที่ตำบลนาทัน ตำบลดิบจี่ อำเภอคำม่วง พื้นที่ 86,185 ไร่ ผนวกป่าสงวนแห่งชาติป่าแก้งกะอาม ท้องที่ตำบลนาบอน ตำบลแซงบาดาล อำเภอสมเด็จ พื้นที่ 5,625 ไร่ พื้นที่รวมทั้งสิ้น 91,810 ไร่ (146.9 ตารางกิโลเมตร) 
ขนาดพื้นที่ 
252737.00 ไร่ 
หน่วยงานในพื้นที่ 
หน่วยพิทักษ์อุทยานแห่งชาติที่ ภล.1 (อ่างเก็บน้ำห้วยกระเฌอ) 
หน่วยพิทักษ์อุทยานแห่งชาติที่ ภล.2 (โคกสนาม) 
หน่วยพิทักษ์อุทยานแห่งชาติที่ ภล.3 (ดงสว่าง) 

ลักษณะภูมิประเทศ 
อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็กตั้งอยู่บริเวณเส้นรุ้ง 17o 15' – 16o 49' เหนือ และเส้นแวง 103o 15' – 103o 50' ตะวันออก เป็นส่วนหนึ่งของเทือกเขาภูพานที่ทอดยาวในแนวทิศตะวันออก-ตะวันตก มีความยาวประมาณ 54 กิโลเมตร พื้นที่ส่วนใหญ่มีความสูงจากระดับน้ำทะเล 200-600 เมตร ภูเขาที่สูงที่สุดในพื้นที่คือ ภูอ่างสอ ที่ระดับความสูง 695 เมตร พื้นที่ป่าในเขตอุทยานแห่งชาติภูผาเหล็กเป็นแหล่งกำเนิดลำห้วยน้อยใหญ่ที่สำคัญ ได้แก่ แม่น้ำสงคราม ลำน้ำยาม ลำน้ำอูม ลักษณะดินโดยทั่วไปเป็นดินร่วนปนทรายตามป่าดิบแล้งและป่าเบญจพรรณและดินลูกรังตามป่าเต็งรัง หินที่พบในพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นหินทราย 
ลักษณะภูมิอากาศ 
บริเวณอุทยานฯมีภูมิอากาศแบบมรสุม ฤดูร้อนระหว่างเดือนมีนาคม-พฤษภาคม อากาศร้อนมาก อุณหภูมิประมาณ 40 องศาเซลเซียส มักมีไฟป่าเกิดขึ้นทั่วพื้นที่ ฤดูฝนระหว่างเดือนมิถุนายน-ตุลาคม และฤดูหนาวระหว่างเดือนพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์ อากาศหนาวเย็น อุณหภูมิประมาณ 15-20 องศาเซลเซียส ปริมาณน้ำฝนตลอดปีประมาณ 1,000-1,300 มิลลิเมตร 
พืชพรรณและสัตว์ป่า 
สังคมพืชในเขตอุทยานแห่งชาติภูผาเหล็กเป็นป่าที่มีสภาพอุดมสมบูรณ์ ประกอบด้วย ป่าเต็งรัง พบบนพื้นที่ราบเชิงเขาและบนที่ลาดชันจนถึงระดับความสูงประมาณ 500 เมตรจากระดับน้ำทะเล พันธุ์ไม้ที่พบได้แก่ เต็ง รัง เหียง พลวง ประดู่ป่า ตะแบกเลือด รกฟ้า มะค่าแต้ ติ้ว ยอป่า ฯลฯ พืชพื้นล่างประกอบด้วยหญ้าเพ็กแทรกด้วยไม้พุ่มและพืชล้มลุก ป่าเบญจพรรณ ครอบคลุมพื้นที่มากที่สุดในอุทยานแห่งชาติ พบตั้งแต่บนพื้นที่ราบเชิงเขาและที่ลาดชันตามไหล่เขาจนถึงระดับความสูง 600 เมตรจากระดับน้ำทะเล พันธุ์ไม้ที่พบได้แก่ ชิงชัน แดง ประดู่ กระบก มะกอก งิ้วป่า มะค่าโมง กระโดน โมกมัน มะขามป้อม ฯลฯ พืชพื้นล่างประกอบด้วยไผ่รวก ไผไร่ ไผ่ซางหม่น หนามคณฑา สังกรณี ผักหวานป่า เป็นต้น และ ป่าดิบแล้ง พบตามฝั่งลำธารของหุบเขาที่มีความชุ่มชื้น พันธุ์ไม้ที่พบได้แก่ ยางแดง หว้า มะม่วงป่า สัตตบรรณ ตาเสือ มะไฟ ก้านเหลือง ฯลฯ พืชพื้นล่างเป็นพวกหวาย ปาล์ม และสมุนไพรต่างๆ ตามบริเวณลานหินทางขึ้นภูผาเหล็กความสูงประมาณ 400-550 เมตรจากระดับน้ำทะเล จะมีสภาพเป็นป่าโปร่ง ไม้ยืนต้นที่ขึ้นจะแคระแกร็น ส่วนใหญ่มีใบหนา ที่พบทั่วไปได้แก่ สารภีดอย ทะโล้ สะเม็ก ก่อ ไม้พุ่มเช่น ส้มแปะ เม้าแดง ตามลานหินมีพืชพวกจำพวกไลเคน ฟองหิน เอื้องคำหิน ม้าวิ่ง เขากวาง ดาวเรืองภู ต่างหูขาว เนียมดอกธูป หญ้าหัวเสือ หางเสือลาย แววมยุรา หญ้าข้าวก่ำ กระดุมเงิน ส่าหร่ายข้าวเหนียว และดุสิตา 
สัตว์ป่าที่พบเห็น ได้แก่ เก้ง ลิงกัง กระต่ายป่า กระแต หนูหริ่ง ตุ่น เม่น พังพอน อีเห็น เหยี่ยวรุ้ง นกเขาเปล้า นกกระปูด นกตะขาบทุ่ง นกโพระดก นกขมิ้น นกปรอดก้นแดง นกแซงแซวสีเทา นกจาบดินอกลาย ตุ๊กแก จิ้งจกป่าสีจาง เต่าเหลือง งูทางมะพร้าว งูเห่า งูจงอาง งูเขียวหางไหม้ อึ่งอี๊ดหนังลาย อึ่งอี๊ดเทาจุดดำ เขียดท้ายทอยดำ เขียดหนอง คางคก กบหมื่น และปาดนิ้วแยกลาย เป็นต้น 
การเดินทาง 
รถยนต์ 
ที่ทำการอุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก ตั้งอยู่ในพื้นที่อำเภอส่องดาว จังหวัดสกลนคร ซึ่งคล้อยมาทางจังหวัดอุดรธานี ฉะนั้น เส้นทางที่สะดวกที่สุดที่จะเข้าสู่พื้นที่คือ เริ่มจากจังหวัดอุดรธานี 
• เส้นทางจังหวัดอุดรธานี-สกลนคร มาตามเส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 22 จนถึงทางแยกหลัก กม. ที่ 95 (ที่ตั้งเรือนจำจังหวัดสว่างแดนดิน) ให้เลี้ยวขวาไปตามถนน รพช. สายบ้านต้าย-ดอนส้มโฮง ถึงทางแยกบ้านโพนสว่าง หลัก กม. 17 ให้เลี้ยวขวาไปตามถนน รพช. สายบ้านโพนสว่าง – ภูผาเหล็ก อีก 6 กม. ก็จะถึงที่ทำการอุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก 
• เส้นทางจังหวัดอุดรธานี-สกลนคร เมือถึงหลักกิโลเมตรที่ 95 ให้ตรงมาอีก 20 กิโลเมตร จะถึงตลาดของอำเภอสว่างแดนดิน จึงเลี้ยวขวาเข้าเส้นทางอำเภอสว่างแดนดิน-อำเภอส่องดาว ผ่านตัวอำเภอให้เลี้ยวซ้ายเข้าถนน รพช. สายบ้านต้าย-ดอนส้มโซม แล้วแยกเข้าที่ทำการอุทยานแห่งชาติบริเวณกิโลเมตรที่ 17 เช่นกัน รวมระยะทางจากจังหวัดอุดรธานี ถึงที่ทำการอุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก ประมาณ 82 กม

อุทยานแห่งชาตภูผาเหล็ก

บ้านท่าวัด

อุทยานแห่งชาติภูพาน มีเนื้อที่ประมาณ 415,439 ไร่ หรือ 664.70 ตารางกิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่อำเภอพรรณานิคม อำเภอเมือง อำเภอกุดบาก อำเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร และอำเภอสมเด็จ อำเภอห้วยผึ้ง จังหวัดกาฬสินธุ์ นับเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 7 ของประเทศ ในอดีตพื้นที่ป่าของอุทยานฯ ภูพานเคยเป็นสมรภูมิรบในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 และยังเป็นแหล่งสะสมอาวุธยุทโธปกรณ์ที่ใช้สำหรับต่อต้านทหารกองทัพญี่ปุนด้วย
อุทยานฯ ภูพานตั้งอยู่ในเขตเทือกเขาภูพาน มีลักษณะเป็นภูเขาหินทราย มีความสูงอยู่ระหว่าง 200-567 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง ประกอบไปด้วยภูนางงอย ภูมะแงว ภูน้อย ภูเพ็ก โดยมีภูเขียวซึ่งอยู่ในเขตจังหวัดกาฬสินธุ์เป็นจุดที่สูงที่สุดในเขตอุทยานฯ มีความสูงถึง 567 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง และยังเป็นแหล่งต้นน้ำลำธารสำคัญและห้วยต่างๆ ทั้งห้วยเลา ห้วยอีโคก ห้วยยาง ห้วยเวียงไพร ห้วยขี้นก ห้วยโคก ห้วยวังถ้ำ ห้วยผึ้ง ห้วยอีดอน น้ำลูนตอนบน ห้วยทราย และห้วยนาจาน ซึ่งจะไหลลงสู่แม่น้ำสำคัญๆ ทั้งหมด 4 สาย ทั้งแม่น้ำลูน แม่น้ำพุง ลำน้ำยัง และหนองหาร
ภายในพื้นที่อุทยานฯ ภูพาน ยังมีสัตว์ป่าอาศัยอยู่ไม่น้อย กว่า 162 ชนิดเลย ทั้งช้างป่า กวางป่า เก้ง หมูป่า ค่างแว่นถิ่นเหนือ หมีหมา ชะมดแผงสันหางดำ ลิงกัง อ้นเล็ก นากใหญ่ขนเรียบ กระจ้อน ค้างคาวขอบหูขาว นกชนิดต่างๆ รวมถึงสัตว์เลื้อยคลาน และปลาน้ำจืดหลายชนิดด้วย
บริเวณที่ทำการอุทยานฯ ภูพาน ถูกตกแต่งให้เป็นเพียงสถานที่พักผ่อนหย่อนใจเท่านั้น ที่นี่มีเพียงบ้านพัก ลานกางเต็นท์ ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว และค่ายพักแรมเยาวชนเท่านั้น โดยมีสถานที่เที่ยวเด่นเพียงแห่งเดียวคือ ผานางเมิน ลักษณะเป็นผาหินทอดตัวยาวประมาณ 50 เมตร สูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 300 เมตร เป็นจุดชมพระอาทิตย์ตกที่สวยงามที่สุดของอุทยานฯ ภูพาน
สถานที่เที่ยวเด่นของอุทยานฯ ภูพานส่วนใหญ่จะอยู่ริมถนนสายอำเภอภูพานมุ่งหน้าไปยังตัวเมืองจังหวัดสกลนคร คุณสามารถสอบถามข้อมูลจากศูนย์บริการนักท่องเที่ยวก่อนได้ ระหว่างทางมีน้ำตกปรีชาสุขสันต์ สายน้ำที่ไหลเอื่อยผ่านลานหินยาวประมาณ 15 เมตรนั้นสวยงาม ไม่ไกลจากกันจะพบ น้ำตกคำหอม เป็นน้ำตกที่มีสภาพป่าแวดล้อมสมบูรณ์มาก ทั้งสองน้ำตกเที่ยวได้เฉพาะฤดูฝนเท่านั้น ห่างจากที่ทำการอุทยานฯ ไปประมาณ 5 กิโลเมตร จะถึงถ้ำเสรีไทย เป็นแหล่งสะสมอาวุธยุทโธปกรณ์ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ของขบวนการเสรีไทย
ขับรถมาเรื่อยๆ จะผ่านถนนที่สวยที่สุดเส้นหนึ่งของประเทศไทย ด้วยความคดเคี้ยวสวยงามของถนนจึงถูกตั้งชื่อว่า โค้งปิ้งงู มีการตกแต่งสวนไม้ดอกไม้ประดับและมีหลักกิโลเมตรที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทยให้ชมด้วย บนถนนโค้งปิ้งงู ยังมีพระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ สามารถขับรถเข้าไปชมความงามได้ ขับรถไกลอีกหน่อยในพื้นที่หน่วยพิทักษ์อุทยานฯ ภูพาน หน่วยเวียนไพร ที่ภพ. 9 มี สะพานหินธรรมชาติ ลักษณะคล้ายซุ้มประตูสวยงาม น่ามหัศจรรย์มากให้แวะชม
ห่างจากที่ทำการอุทยานฯ ประมาณ 59 กิโลเมตร ยังมีพระธาตุภูเพ็ก ตั้งอยู่บนยอดเขาภูเพ็กตามบันไดขึ้นไปประมาณ 491 ขั้น ลักษณะเป็นปราสาทหินทรายสมัยขอมบายน แต่ยังสร้างไม่เสร็จ จุดเด่นอยู่ที่ด้านหลังของพระธาตุภูเพ็ก ยังเป็นจุดชมวิวที่สวยงามไม่แพ้ผานางเมินเลย

อุทยานแห่งชาติภูพาน

ข้อมูลทั่วไป 
ถ้ำเสรีไทยเป็นแหล่งสะสมอาวุธยุทธภัณฑ์ไปต่อสู้กับกองทัพญี่ปุ่นในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ของขบวนการเสรีไทย ซึ่งมีนายเตียง ศิริขันธ์ เป็นหัวหน้าขบวนการสายสกลนคร มีเส้นทางเดินเป็นวงรอบรวมระยะทาง 5 กิโลเมตร ผ่านป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ ถ้ำเสรีไทย แล้วยังต่อไปชมพระอาทิตย์ตกและจุดชมพระอาทิตย์ขึ้น ทางช่วงสุดท้ายจะผ่านทุ่งกระเจียวที่จะออกดอกงามในช่วงเดือนสิงหาคม อยู่ห่างจากที่ทำการอุทยานแห่งชาติไปทางทิศเหนือ 4.5 กิโลเมตร 

สภาพภูมิประเทศ 

สภาพภูมิอากาศ/ช่วงเวลาในการท่องเที่ยว 
ตลอดปี 

สิ่งอำนวยความสะดวก ที่พัก และสถานที่กางเต็นท์ บ้านพักภูพาน102 - ที่พัก 
บ้านพักเรือน911 - ที่พัก 
ภูพาน 102 - ที่พัก 
บ้านพักภูพาน 102 - ที่พัก

ถ้ำเสรีไทย

<div> 
 
 พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ จังหวัดสกลนคร เป็นพระตำหนักที่สร้างขึ้นในบริเวณเทือกเขาภูพาน เมื่อ พ .ศ.25918 ตั้งอยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติภูพาน โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใช้แผนที่ทางอากาศและการเสด็จสำรวจเส้นทางบริเวณ ป่าเขา น้ำตก และเป็นผู้ทรงเลือกพื้นที่สร้างพระตำหนักด้วยพระองค์เอง
พื้นที่บริเวณพระตำหนักภูพานราชนิเวศน์เมื่อแรกตั้ง พระตำหนักมี 940 ไร่ ในเวลาต่อมาได้ขยายเพื่อจัดทำโครงการฟื้นฟูสภาพ ป่าคืนชีวิตสู่ธรรมชาติอีกประมาณ 1,010 ไร่ รวมเป็นพื้นที่ 1,950 ไร่
พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์เปิดโอกาสให้ประชาชน ข้าราชการเข้าเผ้าเสด็จตามภารกิจ ต่าง ๆ ขณะทรงประทับที่พระตำหนักแห่งนี้ และในช่วงที่ไม่มีการเตรียมรับเสด็จ ก็จะเปิดโอกาสให้ผู้สนใจเข้าชมบริเวณพระตำหนักชั้นนอก จึงนับเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่น่าสนใจอีกแห่งหนึ่งของจังหวัดสกลนคร
สิ่งที่น่าสนใจในด้านการท่องเที่ยว มีสิ่งที่น่าสนใจดังนี้ 1. หมู่พระตำหนัก 
หมู่พระตำหนักประกอบด้วย อาคารหลังพระตำหนักปีกไม้ เป็นพระตำหนักหลังแรก สร้างใน พ.ศ. 2518 เป็นรูปแบบล็อคเดขิน ใช้เป็นเรือนรับรองหลังแรก ต่อมาใน พ.ศ. 2519 ทรงมีพระบรมราชโองการให้สร้างพระตำหนักใหญ่เป็นตึกสองชั้น รูปแบบสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ บริเวณเนินหน้าผาห่างจากพระตำหนักปีกไม้ ประมาณ 500 เมตร และยังได้ก่อสร้างพระตำหนักที่มีรูปแบบใกล้เคียงกัน และต่อมาได้มีการสร้างพระตำหนักหลังหนึ่งในบริเวณใกล้เคียงกัน รวมเป็นพระตำหนัก 4 หลัง ห่างจากพระตำหนักใหญ่ประมาณ 1,500 เมตร ได้สร้างบ้านพัก พลโทเปรม ติณสูลานนท์ แม่ทัพภาคที่ 2 (ยศและตำแหน่งขณะนั้น) นอกจากอาคารพระตำหนัก และบ้านพักพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ดัง กล่าวแล้ว ยังมีอาคารบ้านพักข้าราชการฝ่าย ในอีก 68 หลังอยู่รายรอบ การปลูกไม้ดอก ได้ประดับอย่างสวยงาม ตามลักษณะภูมิทัศน์ช่วยส่ง เสริมให้พระตำหนักมีความสดชื่น งดงาม ดูเด่น เป็นสง่าน่าประทับใจ 
 
 
 2. งานภูมิทัศน์ 
งานภูมิทัศน์ถือว่าเป็นส่วนที่ดึงดูดให้ ประชาชนเข้าชมด้วยความประทับใจ การจัดภูมิ ทัศน์อาศัยสภาพพื้นที่เป็นพื้นฐานในการจัด คือ ลักษณะพื้นที่เป็นเชิงเนินชายเทือกเขาภูพาน ตอนลาง และอาศัยสภาพผิวหน้าดินเป็นหลักในการปลูกไม้ดอกไม้ประดับคือ เป็นภูเขาหินทรายปกคลุมด้วยผังดินทราย สวนในพระตำหนักภูพานอาจจัดสวนได้ 5 รูปแบบคือ 
1. สวนรวมพันธุ์ไม้ (Mixed garden) 
2. สวนแบบประดิษฐ์ (Formal Style) 
3. สวนแบบธรรมชาติ (Informal Style) 
4. สวนหินประดับประดา (Rock garden) 
5. สวนประดับหิน (Stone garden) 
นับจากเขตพระราชฐานชั้นนอกพระตำหนัก บริเวณริมถนนมีสระน้ำ ขอบสระทำด้วยหินทรายแดง ( Red stone) ปลูกบัวสายสีแดง ชมพู ม่วง ประดับ เรียงราย สลับกับต้นตะแบก ประดู่ และก็มีไม้ดอก ไม้ใบ สลับกันไปอย่างสวยงาม บริเวณหน้ากองรักษาการมีสวนแบบประดิษฐ์ มีพืชสวยงามสีเขียว แดง เหลือง ปลูกและตัดแต่งเป็นรูปทหารท่าพายปืน
เขตพระราชฐานชั้นใน มีทางสำหรับรับเสด็จพระราชดำเนินต้องผ่านธารน้ำ มีการก่อสร้างสะพานเหล็กทอดข้าม มุมถนนสามแยกจัดสวนประดิษฐ์เป็นเครื่องหมายประจำพระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ เป็นรูปยอดพระธาตุเชิงชุม ล้อมรอบด้วยพระมหามงกุฎ ปลูกต้นปาล์ม พัดโบก ปาล์มบังสูรย์ ต้นเข็ม และต้นยักเป็ดประดับด้วยหินทราย (Stone garden ) ด้านหลังปลูกต้นปาล์มพัด หรือกล้วยลังกาใน ต้นหมากสีแดง และต้นสนมูล คลุมต้นด้วยต้นผักชมแดงเป็นจุดเด่น ฝั่งตรงข้ามหมู่หินประดับ จัดเสริมไม้ดอกสีต่าง ๆ ตามฤดูกาลแบบรวบรวมพันธุ์ไม้ (Mixed Garden) ดอกไม้ประดับถูกตกแต่งอย่างสวยงาม บริเวณที่เป็นสวนประดับทั่วไปริมถนนภายในเขตพระราชฐาน ปลูกปาล์มพัดคู่ สลับเป็นระยะกับไม้ดอก มีดอกบานเช้ากระดุมทอง บานชื่น และหมู่ไม้ที่ขึ้นอยู่ตามธรรมชาติ
ข้างพระตำหนักเป็นพรรณไม้พุ่ม เนื่องจากแสงส่องถึงน้อยจึงเหมาะที่ใช้ไม้พวกคาลาเธีย สาวน้อยประแป้ง บอนสี และเฟิร์น สวนหน้าพระตำหนักจัดประดับหิน แทรกต้นหน้าวัว เทียนหยดด่าง หลิวไทเป กล้วยไม้สกุลอีฟิ เดนดัม สีส้ม กุหลาบ อาซาเลีย หรือ กุหลาบพันปี จุดเด่นในบริเวณนี้อยู่ที่ไม้พันธุ์ต่าง ๆ จะมีดอกออกดอกตลอดปี และในที่นี้มีต้นพลองออกดอกสีม่วง เป็นต้น ไม้ป่าซึ่งสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ทรงโปรดมาก ที่เรือนคำหอมบริเวณนี้ประดับด้วยพันธุ์ไม้ดอกจากป่าภูพาน เช่น ดุสิตา มณีเทวา สวิสจันทร์ ทิย์เกสร ดอกสร้ายสุวรรณ รวมทั้งดอกเทียนป่า ดอกไม้เหล่านี้เป็นที่ชื่นชมของประชาชนและนักท่องเที่ยวเป็นอย่างมาก
พระบาทสมเด็พระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าบรมราชินีนาถทรงนำช้างสำคัญ (ช้างเผือก) จากพระตำหนักสวนจิตรลดา รวม 4 เชือก มาเลี้ยงไว้ที่โรงช้างและให้ออกหาอาหารตามธรรมชาติ การนำช้างเผือกมาไว้ที่พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ ทำให้เกิดโครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติ เป็นจุดสนใจที่นักท่องเที่ยวจะเห็นช้างเผือกกลับจากหาอาหารตอนเย็น ๆ บริเวณอ่างเก็บน้ำที่ใช้ในพระตำหนัก พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์จึงเป็นสถานที่น่าชมทั้ง พระตำหนักสวนไม้ดอกไม้ประดับและสัตว์ป่าที่ทรงนำมาเลี้ยงเพื่อคืนชีวิตสู่ป่า สิ่งอำนวยความสะดวกในการท่องเที่ยว 
พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ อยู่ไม่ห่างจากตัวเมืองสกลนคร อยู่ริมถนนหลวงสายสกลนคร – กาฬสินธุ์ สถานที่ตั้งพระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ตั่งอยู่ริมทางหลวงสาย สกลนคร-กาฬสินธุ์หมายเลข 213 บริเวณกิโลเมตรที่ 14 ห่างจากตัวเมืองสกลนครประมาณ16 กิโลเมตร นักท่องเที่ยวสามารถเดินทางเข้าสู่แหล่งท่องเที่ยวด้วยรถยนต์ส่วนตัวและติดต่อเจ้าหน้าที่ที่กองรักษาการเพื่อเข้าชมพระตำหนักชั้นนอกได้ หากต้องการชมพระตำหนักชั้นในต้องติดต่อทางราชการเพื่อขออนุญาตจากผู้ดูแลพระตำหนักเป็นการล่วงหน้า
 
 </div>

พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์

สถานที่ท่องเที่ยวแนะนำ